Ramsar Sites in Maharashtraमहाराष्ट्रातील रामसर स्थळे

Why it matters for the examपरीक्षेसाठी का महत्त्वाचे?

In the MPSC Rajyaseva Preliminary and Mains examinations, under environmental studies, general science, and geography, multiple-choice and analytical questions are regularly asked about international environmental agreements and biodiversity-rich wetlands in India, particularly in Maharashtra.एमपीएससी (MPSC) राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेतील पर्यावरण, सामान्य विज्ञान व भूगोल या घटकांमध्ये आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण करार, भारतातील व विशेषतः महाराष्ट्रातील जैवविविधता संपन्न पाणथळ जागांवर नियमितपणे बहुपर्यायी आणि विश्लेषणात्मक प्रश्न विचारले जातात.

Study notesअभ्यास नोट्स

Wetland ecosystems are considered among the most productive and biodiversity-rich ecosystems on Earth. On February 2, 1971, an international conference for the conservation of wetlands was held in Ramsar, Iran, which is known as the 'Ramsar Convention'. This convention came into force in 1975, and India signed and accepted this convention on February 1, 1982. Recognized Ramsar Sites in Maharashtra: 1. Nandur Madhmeshwar Bird Sanctuary (Nashik District, Niphad Taluka): This is a wetland area created due to the construction of a dam in 1911 at the confluence of the Godavari and Kadva rivers. Eminent ornithologist Dr. Salim Ali visited this area in 1982 and praised it as the 'Bharatpur of Maharashtra'. It was declared a sanctuary in 1986. In 2020, this site was declared Maharashtra's 'first Ramsar site'. Since the Purple Moorhen is found in large numbers here, it is called the 'Queen of Nandur Madhmeshwar'. 2. Lonar Lake (Buldhana District): It is the world's only basaltic rock saline water crater lake formed due to a meteorite impact, and it received recognition as Maharashtra's second Ramsar site in November 2020. 3. Thane Creek Flamingo Sanctuary (Thane/Mumbai region): Located at the mouth of the Ulhas River, this creek is a haven for mangroves and migratory flamingos. It was granted Ramsar site status in August 2022.पाणथळ परिसंस्था (Wetland Ecosystems) या पृथ्वीवरील अत्यंत उत्पादक आणि जैवविविधतेने नटलेल्या परिसंस्था मानल्या जातात. २ फेब्रुवारी १९७१ रोजी इराणमधील रामसर येथे पाणथळ जागांच्या संवर्धनासाठी आंतरराष्ट्रीय परिषद भरवण्यात आली, जी 'रामसर करार' (Ramsar Convention) म्हणून ओळखली जाते. हा करार १९७५ मध्ये अंमलात आला आणि भारताने १ फेब्रुवारी १९८२ रोजी या करारावर स्वाक्षरी करून तो स्वीकारला. महाराष्ट्रातील मान्यताप्राप्त रामसर स्थळे: १. नांदूर मधमेश्वर पक्षी अभयारण्य (नाशिक जिल्हा, निफाड तालुका): गोदावरी आणि कादवा नदीच्या संगमावर १९११ मध्ये बंधारा बांधल्यामुळे तयार झालेला हा पाणथळ परिसर आहे. ज्येष्ठ पक्षीतज्ज्ञ डॉ. सलीम अली यांनी १९८२ मध्ये या परिसराला भेट देऊन 'महाराष्ट्राचे भरतपूर' असा गौरव केला होता. १९८६ मध्ये याला अभयारण्य म्हणून घोषित करण्यात आले. २०२० मध्ये हे स्थळ महाराष्ट्रातील 'पहिले रामसर स्थळ' म्हणून घोषित झाले. येथे 'जांभळी पाणकोंबडी' मोठ्या प्रमाणावर आढळत असल्याने तिला 'नांदूर मधमेश्वरची राणी' म्हणतात. २. लोणार सरोवर (बुलढाणा जिल्हा): उल्कापातामुळे निर्माण झालेले जगातील एकमेव बेसॉल्ट खडकातील खाऱ्या पाण्याचे विवर (Crater Lake) असून याला नोव्हेंबर २०२० मध्ये महाराष्ट्रातील दुसरे रामसर स्थळ म्हणून मान्यता मिळाली. ३. ठाणे फ्लेमिंगो खाडी (ठाणे/मुंबई परिसर): उल्हास नदीच्या मुखाशी असलेली ही खाडी खारफुटी व स्थलांतरित रोहित (Flamingo) पक्ष्यांचे आश्रयस्थान आहे. ऑगस्ट २०२२ मध्ये याला रामसर स्थळाचा दर्जा मिळाला.

Key points for prelimsपूर्व परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• The Ramsar Convention was adopted on February 2, 1971, which is why February 2 is celebrated as 'World Wetlands Day'.रामसर करार २ फेब्रुवारी १९७१ रोजी स्वीकारला गेला, म्हणून २ फेब्रुवारी हा दिवस 'जागतिक पाणथळ दिवस' (World Wetlands Day) म्हणून साजरा केला जातो.
• India signed the Ramsar Convention on February 1, 1982.भारताने रामसर करारावर १ फेब्रुवारी १९८२ रोजी स्वाक्षरी केली.
• Nandur Madhmeshwar is Maharashtra's first Ramsar site, designated in 2020.नांदूर मधमेश्वर हे महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ असून ते २०२० मध्ये घोषित करण्यात आले.
• Nandur Madhmeshwar Sanctuary is situated at the confluence of two rivers, the Godavari and the Kadva.नांदूर मधमेश्वर अभयारण्य गोदावरी आणि कादवा या दोन नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे.
• Dr. Salim Ali praised Nandur Madhmeshwar as the 'Bharatpur of Maharashtra'.डॉ. सलीम अली यांनी नांदूर मधमेश्वरचा गौरव 'महाराष्ट्राचे भरतपूर' (Bharatpur of Maharashtra) असा केला होता.
• The Purple Moorhen is known as the 'Queen of Nandur Madhmeshwar'.जांभळी पाणकोंबडी (Purple Moorhen) या पक्ष्याला 'नांदूर मधमेश्वरची राणी' म्हणून ओळखले जाते.

Mains angleमुख्य परीक्षेसाठी

1. Introduction: Reference to the Ramsar Convention (1971), definition, and the importance of wetlands as the 'Kidneys of Landscape'.प्रस्तावना: रामसर परिषद (१९७१) चा संदर्भ, व्याख्या आणि पाणथळ जागांचे निसर्गातील मूत्रपिंड (Kidneys of Landscape) म्हणून महत्त्व.
2. Main Objectives of the Ramsar Convention: Conservation of wetlands, their wise use, and international cooperation.रामसर परिषदेचे मुख्य उद्देश: पाणथळ जागांचे संवर्धन, त्यांचा विवेकी वापर (Wise use) आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्य.
3. Contribution of Maharashtra's Sites: 1) Nandur Madhmeshwar - Habitat for migratory birds, rich freshwater storage, and protection of diverse fish species. 2) Lonar Lake - Geological wonder, unique microbial and biogeochemical ecosystem. 3) Thane Creek - Marine mangrove conservation, coastal erosion control, and winter habitat for flamingos.महाराष्ट्रातील स्थळांचे योगदान: १) नांदूर मधमेश्वर - स्थलांतरित पक्ष्यांचा अधिवास, गोड्या पाण्याचा समृद्ध साठा आणि माशांच्या विविध प्रजातींचे संरक्षण. २) लोणार सरोवर - भूगर्भीय आश्चर्य, अद्वितीय सूक्ष्मजीव व जैवरासायनिक परिसंस्था. ३) ठाणे खाडी - सागरी खारफुटी संवर्धन, किनारी धूप नियंत्रण आणि फ्लेमिंगो पक्षांचे हिवाळी आश्रयस्थान.

Key termsमहत्त्वाचे शब्द

पाणथळ जागा · Wetlands

Natural or artificial, permanent or temporary, static or flowing freshwater or saline marshy landforms.नैसर्गिक किंवा कृत्रिम, कायमस्वरूपी किंवा हंगामी, स्थिर किंवा वाहते गोडे, खारे पाणी असलेले दलदलीचे भूप्रदेश.

रामसर स्थळ · Ramsar Site

A protected wetland ecosystem of global environmental importance included in the list under the Ramsar Convention.रामसर करारांतर्गत जागतिक पर्यावरणीय महत्त्व असलेली आणि यादीत समाविष्ट झालेली संरक्षित पाणथळ परिसंस्था.

विवेकी वापर · Wise Use

Sustainable use of wetlands for human well-being while protecting their ecological characteristics.पाणथळ परिसंस्थेच्या पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांचे रक्षण करून मानवाच्या कल्याणासाठी केलेला शाश्वत वापर.

उल्का विवर · Meteorite Impact Crater

A large, deep depression formed on Earth due to the impact of a meteorite coming from space, such as Lonar Lake.अंतराळातून आलेल्या उल्केच्या पृथ्वीवर आदळण्यामुळे तयार झालेला मोठा खोल खड्डा, जसे की लोणार सरोवर.

Referencesसंदर्भ स्रोत

• https://en.wikipedia.org/wiki/Kodiyampalayam
• https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%B8%E0%A4%B0_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8
• https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A4%A7%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%80_%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF