The Social Security (Central) Rules, 2026: Key Provisions and Analysisसामाजिक सुरक्षा (केंद्रीय) नियम, २०२६: प्रमुख तरतुदी आणि विश्‍लेषण

Contextसंदर्भ

The Ministry of Labour and Employment notified these rules in May 2026, bringing them into focus regarding gig worker welfare and the implementation of social security benefits.कामगार आणि रोजगार मंत्रालयाने मे २०२६ मध्ये हे नियम अधिसूचित केले असून, गिग कामगारांचे कल्याण आणि सामाजिक सुरक्षा लाभांच्या अंमलबजावणीच्या दृष्टीने ते चर्चेत आहेत.

Syllabus linkअभ्यासक्रमात कुठे?

Prelimsपूर्व परीक्षा

Current Affairs, Indian Economy, Social Development, and Labour Welfareचालू घडामोडी, भारतीय अर्थव्यवस्था, सामाजिक विकास आणि कामगार कल्याण

Mainsमुख्य परीक्षा

GS-3: Indian Economy, Inclusive Growth, Employment, Human Resource Development, and Labour ReformsGS-3: भारतीय अर्थव्यवस्था, सर्वसमावेशक विकास, रोजगार, मानवी संसाधन विकास आणि कामगार सुधारणा (Labour Reforms)

Backgroundपार्श्वभूमी

Parliament consolidated 9 central labour laws into the 'Code on Social Security, 2020'. This code subsumed provisions related to the Employees' Provident Fund (EPF), Employees' State Insurance (ESI), gratuity, maternity benefits, and unorganised workers. The Central Government has enacted the 'Code on Social Security (Central) Rules, 2026' for the operational implementation of this code.संसदेने ९ केंद्रीय कामगार कायदे एकत्रित करून 'सामाजिक सुरक्षा संहिता, २०२०' (Code on Social Security, 2020) मंजूर केली होती. या संहितेत कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी (EPF), कर्मचारी राज्य विमा (ESI), ग्रॅच्युइटी, मातृत्व लाभ आणि असंघटित कामगारांसाठीच्या तरतुदींचा समावेश आहे. या संहितेच्या प्रत्यक्ष अंमलबजावणीसाठी केंद्र सरकारने 'सामाजिक सुरक्षा (केंद्रीय) नियम, २०२६' लागू केले आहेत.

Key points for prelimsपूर्व परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• The Code on Social Security (Central) Rules, 2026 replace 12 previous regulations, including the Employees' State Insurance Rules, 1950 and the Payment of Gratuity Rules, 1972.सामाजिक सुरक्षा (केंद्रीय) नियम, २०२६ हे कर्मचारी राज्य विमा नियम, १९५० आणि ग्रॅच्युइटी भरपाई नियम, १९७२ यांसह पूर्वीच्या १२ नियमावलींची जागा घेतात.
• Unorganised, gig, and platform workers (aged 16 years or above) are required to self-register on the Central Government portal.असंघटित, गिग (Gig) आणि प्लॅटफॉर्म कामगारांचे (वय १६ वर्षे किंवा त्याहून अधिक) केंद्र सरकारच्या पोर्टलवर स्व-नोंदणी (Self-registration) करणे आवश्यक आहे.
• To be eligible for scheme benefits, gig or platform workers must have worked for at least 90 days with a single aggregator or at least 120 days across multiple aggregators in the previous financial year.गिग किंवा प्लॅटफॉर्म कामगारांना योजनांचे लाभ मिळण्यासाठी मागील आर्थिक वर्षात एका ॲग्रीगेटरकडे किमान ९० दिवस किंवा अनेक ॲग्रीगेटरकडे मिळून किमान १२० दिवस काम केलेले असणे आवश्यक आहे.
• Aggregators must share data on existing workers within 45 days of the rules coming into effect, and log new workers on a real-time or daily basis.ॲग्रीगेटर्सना (Aggregators) नियम लागू झाल्यापासून ४५ दिवसांच्या आत अस्तित्वात असलेल्या कामगारांची माहिती शेअर करावी लागेल, तर नवीन कामगारांची रिअल-टाइम किंवा दैनंदिन नोंद करावी लागेल.
• If a migrant construction worker moves to another state, the employer or contractor is mandated to update the registration on the destination state portal within 30 days.स्थलांतरित बांधकाम कामगार दुसऱ्या राज्यात गेल्यास, नियोक्त्याने किंवा कंत्राटदाराने ३० दिवसांच्या आत गंतव्य राज्याच्या पोर्टलवर नोंदणी अद्ययावत करणे बंधनकारक आहे.
• Establishments with 50 or more employees are required to provide a crèche facility; if a crèche is not provided, a crèche allowance of at least Rs 500 per month per child may be provided by mutual agreement.५० किंवा त्याहून अधिक कर्मचारी असलेल्या आस्थापनांना पाळणाघर (Crèche) देणे बंधनकारक आहे; पाळणाघर न दिल्यास कराराद्वारे प्रति मूल किमान ५०० रुपये दरमहा पाळणाघर भत्ता देण्याची तरतूद आहे.

Mains angleमुख्य परीक्षेसाठी

1. Introduction: Outline the background of the Code on Social Security, 2020 and the 2026 Rules.प्रस्तावना: सामाजिक सुरक्षा संहिता, २०२० आणि २०२६ च्या नियमावलीची पार्श्वभूमी देणे.
2. Provisions for Gig and Platform Workers: Digital portal registration for workers aged 16+, aggregators' 45-day reporting obligation, and the 90/120-day eligibility threshold.गिग आणि प्लॅटफॉर्म कामगारांसाठीच्या तरतुदी: १६ वर्षांवरील कामगारांची डिजिटल पोर्टलवर नोंदणी, ॲग्रीगेटर्सची ४५ दिवसांतील जबाबदारी आणि ९०/१२० दिवसांची पात्रता अट.
3. Construction and Migrant Workers: Aadhaar-based registration, updating interstate registration within 30 days, and ensuring portable access to benefits.बांधकाम आणि स्थलांतरित कामगार: आधार-आधारित नोंदणी, ३० दिवसांत आंतरराज्य नोंदणीचे अद्ययावतीकरण आणि लाभ मिळण्याची खात्री.
4. Major Legal and Analytical Concerns: Issues of excessive delegated legislation—introducing a Rs 500 crèche allowance not found in the parent Act, and disentitlement from ESI cash benefits upon conviction for false statements.प्रमुख कायदेशीर आणि विश्लेषणात्मक आक्षेप: उप-कायद्याच्या मर्यादा ओलांडणे (Excessive Delegation) - मूळ कायद्यात नसताना पाळणाघराऐवजी रु. ५०० भत्ता देणे, तसेच खोटी माहिती दिल्याबद्दल दोषी ठरल्यास ईएसआय (ESI) रोख लाभ नाकारणे.
5. Curtailment of Trade Union Rights: Removal of the direct standing of trade unions to file complaints regarding cess evasion.कामगार संघटनांचे अधिकार संकुचित होणे: सेस (Cess) चुकवेगिरीबाबत तक्रार करण्याचे ट्रेड युनियन्सचे थेट अधिकार काढून घेणे.
6. Conclusion: Clarity in rules and comprehensive implementation are imperative for genuine labour welfare.निष्कर्ष: नियमांची स्पष्टता आणि सर्वसमावेशक अंमलबजावणी कामगार कल्याणासाठी आवश्यक.

Key termsमहत्त्वाचे शब्द

गिग कामगार (Gig Worker) · Gig Worker

A person who works or generates income from work arrangements outside the traditional employer-employee relationship, often based on specific piece-rate contracts.पारंपारिक नियोक्ता-कर्मचारी संबंधांच्या बाहेर काम करणारी किंवा विशिष्ट कामाच्या करारावर उत्पन्न मिळवणारी व्यक्ती.

ॲग्रीगेटर (Aggregator) · Aggregator

A digital or electronic intermediary that operates a platform connecting service providers with consumers (e.g., Ola, Uber, Swiggy, Zomato).डिजिटल किंवा इलेक्ट्रॉनिक मध्यस्थ, जो सेवा पुरवणारे आणि ग्राहक यांना जोडण्याचे व्यासपीठ चालवतो (उदा. ओला, उबर, स्विगी, झोमॅटो).

प्रदत्त विधिमंडळ अधिकार (Delegated Legislation) · Delegated Legislation

The powers conferred on the executive branch (the government) to frame rules and regulations within the framework of the parent Act passed by the legislature.संसदेने मंजूर केलेल्या मूळ कायद्याच्या कक्षेत राहून नियम बनवण्यासाठी कार्यकारी मंडळाला (शासनाला) दिलेले अधिकार.