24th Instalment of PM-KISAN Scheme Releasedपीएम-किसान योजनेचा २४ वा हप्ता जारी: शेतकरी उत्पन्न सुरक्षेसाठी महत्त्वाचे टप्पे

Contextसंदर्भ

The 24th installment of the Pradhan Mantri Kisan Samman Nidhi (PM-KISAN) scheme was disbursed on 30 October 2026 from Banaskantha in Gujarat, taking the total cumulative amount transferred directly into farmers' accounts under the scheme to over Rs 4.64 lakh crore so far.पंतप्रधान किसान सन्मान निधी (PM-KISAN) योजनेचा २४ वा हप्ता ३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी गुजरात राज्यातील बनासकांठा येथून वितरित करण्यात आला असून, आतापर्यंत या योजनेअंतर्गत एकूण ४.६४ लाख कोटी रुपयांहून अधिक निधी थेट शेतकऱ्यांच्या खात्यात जमा करण्यात आला आहे.

Syllabus linkअभ्यासक्रमात कुठे?

Prelimsपूर्व परीक्षा

Current Affairs, Government Schemes related to the Agriculture Sector, and Direct Benefit Transfer (DBT).चालू घडामोडी (Current Affairs), कृषी क्षेत्राशी संबंधित सरकारी योजना आणि थेट लाभ हस्तांतरण (Direct Benefit Transfer - DBT).

Mainsमुख्य परीक्षा

GS-3: Indian Agriculture, Government Interventions for Enhancing Farmers' Income, Agri-Tech Applications, and Direct Income Support Schemes.GS-3: भारतातील कृषी क्षेत्र, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी सरकारी उपाययोजना, कृषी तंत्रज्ञान आणि थेट उत्पन्न सहाय्य योजना.

Backgroundपार्श्वभूमी

PM-KISAN is a Central Sector Scheme launched on 24 February 2019. Under the scheme, financial assistance of Rs 6,000 per year is provided to eligible landholding farmer families in three equal installments of Rs 2,000 each. The funds are credited directly into Aadhaar-linked bank accounts through Direct Benefit Transfer (DBT). An allocation of Rs 60,000 crore has been made for the scheme in the Union Budget 2026-27.पीएम-किसान ही २४ फेब्रुवारी २०१९ रोजी सुरू करण्यात आलेली केंद्र पुरस्कृत योजना (Centrally Sponsored Scheme) आहे. या योजनेंतर्गत लागवडीयोग्य जमीन असलेल्या पात्र शेतकरी कुटुंबांना दरवर्षी ६,००० रुपयांची आर्थिक मदत प्रत्येकी २,००० रुपयांच्या तीन समान हप्त्यांमध्ये दिली जाते. हे पैसे आधार-लिंक्ड बँक खात्यांमध्ये थेट लाभ हस्तांतरणाद्वारे जमा केले जातात. केंद्रीय अर्थसंकल्प २०२६-२७ मध्ये या योजनेसाठी ६०,००० कोटी रुपयांची तरतूद करण्यात आली आहे.

Key points for prelimsपूर्व परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• The 24th installment of the PM-KISAN scheme was released on 30 October 2026 from Banaskantha (Gujarat), disbursing Rs 18,690 crore to over 9.34 crore farmers.पीएम-किसान योजनेचा २४ वा हप्ता ३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी बनासकांठा (गुजरात) येथून ९.३४ कोटींहून अधिक शेतकऱ्यांना (१८,६९० कोटी रुपये) वितरित करण्यात आला.
• The PM-KISAN scheme was launched on 24 February 2019.पीएम-किसान योजना २४ फेब्रुवारी २०१९ रोजी लाँच करण्यात आली होती.
• Under this scheme, eligible farmer families receive Rs 6,000 annually in three equal installments of Rs 2,000 each directly into Aadhaar-linked bank accounts.या योजनेंतर्गत पात्र शेतकरी कुटुंबांना प्रतिवर्ष ६,००० रुपये (प्रत्येकी २,००० रुपयांचे तीन हप्ते) आधार-लिंक्ड बँक खात्यात दिले जातात.
• In July 2026, the Union Cabinet approved the extension of the scheme from 2026-27 to 2030-31 with an approved financial outlay of Rs 3.15 lakh crore.जुलै २०२६ मध्ये केंद्रीय मंत्रिमंडळाने योजनेचा विस्तार २०२६-२७ ते २०३०-३१ पर्यंत वाढवला असून यासाठी ३.१५ लाख कोटी रुपयांचा निधी मंजूर केला आहे.
• In September 2023, the AI chatbot 'Kisan-eMitra' was launched in 11 major Indian languages in technical collaboration with EkStep Foundation and BHASHINI.सप्टेंबर २०२३ मध्ये एकस्टेप फाउंडेशन (EkStep Foundation) आणि भाषिणी (BHASHINI) यांच्या तांत्रिक सहकार्याने 'किसान-ईमित्र' (Kisan-eMitra) हा AI चॅटबॉट ११ प्रमुख भारतीय भाषांमध्ये सुरू करण्यात आला.
• The PM-KISAN mobile app was launched in 2020, and a 'Face Authentication' feature was integrated into it in 2023.पीएम-किसान मोबाईल ॲप २०२० मध्ये लाँच करण्यात आले असून २०२३ मध्ये त्यात 'फेस ऑथेंटिकेशन' (Face Authentication) वैशिष्ट्य जोडण्यात आले.
• Under recovery proceedings against ineligible beneficiaries, Rs 416.75 crore has been recovered nationwide up to December 2025.अपात्र लाभार्थ्यांकडून रक्कम वसुलीच्या कारवाईत डिसेंबर २०२५ पर्यंत देशभरातून ४१६.७५ कोटी रुपये वसूल करण्यात आले आहेत.

Mains angleमुख्य परीक्षेसाठी

1. Direct Income Support: An assured assistance of Rs 6,000 per year provides timely liquidity to farmers for purchasing critical farm inputs such as seeds, fertilizers, irrigation, and farm machinery.थेट उत्पन्न सहाय्य: दरवर्षी ६,००० रुपयांच्या सहाय्यामुळे शेतकऱ्यांना बियाणे, खते, सिंचन व कृषी यंत्रसामग्रीसाठी वेळेवर भांडवल उपलब्ध होते.
2. Reduction in Reliance on Informal Credit: Lower dependence on informal moneylenders enhances financial resilience and stability for rural households.अनौपचारिक कर्जावरील अवलंबित्व कमी: सावकारी कर्जावरील अवलंबित्व घटल्याने ग्रामीण कुटुंबांची आर्थिक स्थिरता सुधारते.
3. Digital Technology and Transparency: Utilization of Aadhaar-based payments, e-KYC, Face Authentication, and the Public Financial Management System (PFMS) for end-to-end Direct Benefit Transfer (DBT).डिजिटल तंत्रज्ञान व पारदर्शकता: आधार-आधारित पेमेंट, ई-केवायसी (e-KYC), चेहरा प्रमाणीकरण (Face Authentication) आणि PFMS द्वारे थेट लाभ हस्तांतरण (DBT).
4. AI Chatbot 'Kisan-eMitra': Enhancing accessibility by offering 24/7 informational support and grievance redressal in 11 Indian languages.AI चॅटबॉट 'किसान-ईमित्र': ११ भाषांमध्ये २४/७ माहिती व तक्रार निवारण सुविधा पुरवून सुलभता वाढवणे.
5. Three-Tier Institutional Oversight: A national-level Review Committee chaired by the Cabinet Secretary along with proactive recovery mechanisms against ineligible beneficiaries (e.g., Rs 416.75 crore recovered up to December 2025).त्रिस्तरीय संस्थात्मक देखरेख: राष्ट्रीय पातळीवर कॅबिनेट सचिवांंच्या अध्यक्षतेखालील पुनरावलोकन समिती आणि अपात्र लाभार्थ्यांकडून वसुलीचे उपाय (उदा. डिसेंबर २०२५ पर्यंत ₹४१६.७५ कोटी वसूल).

Key termsमहत्त्वाचे शब्द

थेट लाभ हस्तांतरण · Direct Benefit Transfer (DBT)

The digital mechanism of transferring government subsidies or financial assistance directly into beneficiaries' bank accounts without intermediaries.सरकारी सबसिडी किंवा आर्थिक मदत मध्यस्थांशिवाय थेट लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यात डिजिटल पद्धतीने जमा करण्याची प्रक्रिया.

किसान-ईमित्र · Kisan-eMitra

An AI-powered chatbot developed in collaboration with EkStep Foundation and BHASHINI that provides PM-KISAN scheme-related information to farmers in 11 languages.एकस्टेप फाउंडेशन आणि भाषिणी यांच्या सहकार्याने विकसित केलेला AI-सक्षम चॅटबॉट जो शेतकऱ्यांना ११ भाषांमध्ये पीएम-किसान योजनेची माहिती देतो.

सार्वजनिक वित्तीय व्यवस्थापन प्रणाली · Public Financial Management System (PFMS)

A centralized online transaction and reporting platform that monitors the disbursement of government funds and validates beneficiary bank accounts.सरकारी निधीच्या वितरणावर आणि बँक खाते पडताळणीवर लक्ष ठेवणारी मध्यवर्ती ऑनलाइन प्रणाली.