ISRO Successfully Accomplishes GSLV-F18/NVS-03 Missionइस्रोचे GSLV-F18/NVS-03 अभियान यशस्वी: 'नाविक' (NavIC) प्रणालीचे सक्षमीकरण

Contextसंदर्भ

ISRO successfully placed the NVS-03 satellite into a Geosynchronous Transfer Orbit (GTO) through the GSLV-F18 mission on 30 October 2026.इस्रोने 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी GSLV-F18 मोहिमेद्वारे NVS-03 उपग्रह यशस्वीरीत्या 'भू-समकालिक हस्तांतरण कक्षेत' (GTO) प्रस्थापित केला.

Syllabus linkअभ्यासक्रमात कुठे?

Prelimsपूर्व परीक्षा

General Science and Current Events: Space technology, ISRO missions, and satellite systems (NavIC/GSLV)सामान्य विज्ञान आणि चालू घडामोडी: अंतराळ तंत्रज्ञान, इस्रोच्या मोहिमा व उपग्रह प्रणाली (NavIC/GSLV)

Mainsमुख्य परीक्षा

GS-3 (Science and Technology): Space science and technology, India's indigenous satellite communication and navigation (NavIC), Atmanirbhar Bharat initiativeGS-3 (विज्ञान व तंत्रज्ञान): अंतराळ विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, भारताचे स्वदेशी उपग्रह दळणवळण आणि दिशादर्शन (NavIC), आत्मनिर्भर भारत उपक्रम

Backgroundपार्श्वभूमी

India's indigenous satellite navigation system 'NavIC' provides accurate positioning and timing services to civilian and authorized strategic users. To augment the capacity of this system and maintain service continuity, ISRO developed a next-generation 'NVS' series of five satellites, in which NVS-03 has now been launched following NVS-01 and NVS-02.भारताची स्वदेशी उपग्रह दिशादर्शन प्रणाली 'नाविक' (NavIC) ही नागरिक आणि अधिकृत सामरिक वापरकर्त्यांना अचूक स्थान व वेळ दर्शवणारी सेवा प्रदान करते. या प्रणालीची क्षमता वाढवण्यासाठी आणि सेवेतील सातत्य राखण्यासाठी इस्रोने पाच उपग्रहांची पुढच्या पिढीची 'NVS' मालिका विकसित केली आहे, ज्यामध्ये NVS-01 आणि NVS-02 नंतर आता NVS-03 प्रक्षेपित करण्यात आला आहे.

Key points for prelimsपूर्व परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• The NVS-03 satellite was launched via the GSLV-F18 mission on 30 October 2026 from the Satish Dhawan Space Centre (SDSC), Sriharikota.GSLV-F18 मोहिमेद्वारे NVS-03 उपग्रह 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी सतीश धवन अंतराळ केंद्र (SDSC), श्रीहरिकोटा येथून प्रक्षेपित करण्यात आला.
• NVS-03 is the third satellite in India's series of 5 next-generation navigation satellites.NVS-03 हा उपग्रह भारताच्या 5 पुढच्या पिढीतील (next-generation) दिशादर्शन उपग्रहांच्या मालिकेतील तिसरा उपग्रह आहे.
• The NVS-03 satellite weighs approximately 2,250 kg and is being positioned in a geosynchronous slot at 111.75° East.NVS-03 उपग्रहाचे वजन सुमारे 2,250 किलोग्रॅम असून तो 111.75° पूर्व या भू-समकालिक कक्षेत (geosynchronous slot) प्रस्थापित केला जात आहे.
• A Liquid Apogee Motor (LAM) was utilized to raise the satellite's orbit.उपग्रहाची कक्षा उंचावण्यासाठी लिक्विड अपोजी मोटरचा (LAM - Liquid Apogee Motor) वापर करण्यात आला.
• GSLV is a three-stage launch vehicle that employs an indigenous Cryogenic Upper Stage in its final stage.GSLV हे तीन टप्प्यांचे (three-stage) प्रक्षेपक असून त्याच्या अंतिम टप्प्यात स्वदेशी क्रायोजेनिक अप्पर स्टेज (Cryogenic Upper Stage) वापरली जाते.
• The GSLV's 'L-40' liquid boosters use a propellant mixture of N₂O₄ and UH25 (75% UDMH + 25% hydrazine hydrate).GSLV च्या 'L-40' लिक्विड बूस्टर्समध्ये N₂O₄ आणि UH25 (75% UDMH + 25% हायड्राझिन हायड्रेट) चे इंधन मिश्रण वापरले जाते.
• GSLV-F18 has a height of approximately 50 meters and a lift-off mass of about 420 tonnes.GSLV-F18 ची उंची सुमारे 50 मीटर असून त्याचे लिफ्ट-ऑफ वस्तुमान (lift-off mass) सुमारे 420 टन आहे.

Mains angleमुख्य परीक्षेसाठी

1. Reducing dependence on foreign navigation systems (e.g., GPS) to ensure accurate positioning, navigation, and timing services for critical applications.परकीय दिशादर्शन प्रणालींवरील (उदा. GPS) परावलंबित्व कमी करून महत्त्वपूर्ण अनुप्रयोगांसाठी अचूक स्थान, दिशा आणि वेळ सेवा सुनिश्चित करणे.
2. Enhancing the availability of continuous, reliable, and precise services for both strategic and civilian users.सामरिक आणि नागरी अशा दोन्ही प्रकारच्या वापरकर्त्यांसाठी सातत्यपूर्ण, विश्वसनीय आणि अचूक सेवांची उपलब्धता वाढवणे.
3. Advancement in indigenous technological capability and infrastructure demonstrated by the launches of NVS-01, NVS-02, and NVS-03 in the NVS series.NVS मालिकेतील NVS-01, NVS-02 आणि NVS-03 च्या प्रक्षेपणाने स्वदेशी तंत्रज्ञान क्षमतेत आणि पायाभूत सुविधांमध्ये झालेली प्रगती.
4. Importance of indigenous systems in disaster management, telecommunications, precision agriculture, transportation, and maritime security.आपत्ती व्यवस्थापन, दूरसंचार, अचूक शेती, वाहतूक आणि सागरी सुरक्षेतील स्वदेशी प्रणालींचे महत्त्व.
5. Accelerating the 'Atmanirbhar Bharat' mission in space technology and expanding India's footprint in the global space sector.अंतराळ तंत्रज्ञानात 'आत्मनिर्भर भारत' अभियानाला गती आणि जागतिक अंतराळ क्षेत्रात भारताच्या भूमिकेचा विस्तार.

Key termsमहत्त्वाचे शब्द

नाविक · NavIC (Navigation with Indian Constellation)

India's independent regional satellite navigation system providing accurate positioning, navigation, and timing information.भारताची स्वतंत्र प्रादेशिक उपग्रह दिशादर्शन प्रणाली जी अचूक स्थान, दिशा आणि वेळेची माहिती पुरवते.

भू-समकालिक हस्तांतरण कक्षा · Geosynchronous Transfer Orbit (GTO)

An elliptical temporary transfer orbit established before maneuvering a satellite into its final geosynchronous orbit.उपग्रहाला अंतिम भू-समकालिक कक्षेत नेण्यापूर्वी स्थापित केली जाणारी लंबवर्तुळाकार तात्पुरती संक्रमण कक्षा.

क्रायोजेनिक अप्पर स्टेज · Cryogenic Upper Stage

The launch vehicle's final high-efficiency stage utilizing Liquid Hydrogen (fuel) and Liquid Oxygen (oxidizer) at extremely low temperatures.अत्यंत कमी तापमानावरील लिक्विड हायड्रोजन (इंधन) आणि लिक्विड ऑक्सिजन (ऑक्सिडायझर) वापरणारा प्रक्षेपकाचा अंतिम उच्च-क्षमतेचा टप्पा.

लिक्विड अपोजी मोटर · Liquid Apogee Motor (LAM)

A chemical rocket engine mounted on a satellite used to raise and circularize its orbit.उपग्रहाची कक्षा उंचावण्यासाठी आणि वर्तुळाकार करण्यासाठी उपग्रहावर बसवलेले रासायनिक रॉकेट इंजिन.