Aatmanirbharta 2.0 in Defence: Raksha Mantri Calls for Next Leap at SWAVLAMBAN 2026संरक्षण क्षेत्रातील 'आत्मनिर्भरता २.०': 'स्वावलंबन २०२६' परिषदेत संरक्षणमंत्र्यांचे आवाहन

Contextसंदर्भ

On October 26 and 27, 2026, the Indian Navy, in association with the Defence Innovation Organisation (DIO) and SIDM, organized the 'Swavlamban 5.0' conference at the Manekshaw Centre in New Delhi.२६ आणि २७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नवी दिल्लीतील माणेकशॉ सेंटर येथे भारतीय नौदलाने 'संरक्षण नावीन्यता संघटना' (DIO) आणि 'SIDM' च्या संयुक्त विद्यमाने 'स्वावलंबन ५.०' परिषदेचे आयोजन केले होते.

Syllabus linkअभ्यासक्रमात कुठे?

Prelimsपूर्व परीक्षा

Current Affairs: National Events, Defence Technology, and Indigenisation Initiatives (iDEX)चालू घडामोडी: राष्ट्रीय घडामोडी, संरक्षण तंत्रज्ञान आणि स्वदेशीकरण उपक्रम (iDEX)

Mainsमुख्य परीक्षा

GS-3: Science and Technology - Indigenisation of Technology, Research & Development (R&D) in the Defence SectorGS-3: विज्ञान आणि तंत्रज्ञान - तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण, संरक्षण क्षेत्रातील संशोधन व विकास (R&D)

Backgroundपार्श्वभूमी

Through the 'Swavlamban' seminars initiated by the Indian Navy since 2022, indigenous technologies required for the navy have been developed through start-ups and MSMEs. Under the Innovations for Defence Excellence (iDEX) initiative, more than 41 Acceptance of Necessity (AoN) cases valued at over Rs 3,500 crore have been approved, and 25 contracts valued at over Rs 1,900 crore have been signed.भारतीय नौदलाने २०२२ पासून सुरु केलेल्या 'स्वावलंबन' याSeminars द्वारे नवोदित उद्योजक (Start-ups) व MSME च्या माध्यमातून नौदलासाठी आवश्यक स्वदेशी तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. 'इनोव्हेशन्स फॉर डिफेन्स एक्सलन्स' (iDEX) उपक्रमाअंतर्गत आतापर्यंत ३,५०० कोटी रुपयांहून अधिक मूल्याच्या ४१ 'स्वीकृतीची आवश्यकता' (AoN) प्रकरणांना मंजुरी मिळाली असून १,९०० कोटी रुपयांहून अधिक मूल्याचे २५ करार स्वाक्षरी झाले आहेत.

Key points for prelimsपूर्व परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• Conference Name & Edition: Swavlamban 2026 (5th Edition / Swavlamban 5.0).परिषद नाव व आवृत्ती: स्वावलंबन २०२६ (५ वी आवृत्ती / स्वावलंबन ५.०).
• Theme: 'Strength and Power through Innovation & Indigenisation'.मध्यवर्ती संकल्पना (Theme): 'नाविण्य आणि स्वदेशीकरणाद्वारे शक्ती आणि सामर्थ्य' (Strength and Power through Innovation & Indigenisation).
• Organizers: Indian Navy, Defence Innovation Organisation (DIO), and Society of Indian Defence Manufacturers (SIDM).आयोजक: भारतीय नौदल, संरक्षण नावीन्यता संघटना (DIO) आणि 'सोसायटी ऑफ इंडियन डिफेन्स मॅन्युफॅक्चरर्स' (SIDM).
• Navy Participation in iDEX: Navy's iDEX challenges have increased from 20 in 2022 to 229, accounting for about 35% of total defence iDEX challenges.iDEX मधील नौदल सहभाग: नौदलाची iDEX आव्हाने २०२२ मधील २० वरून वाढून २२९ झाली आहेत, जी एकूण संरक्षण iDEX आव्हानांच्या सुमारे ३५% आहेत.
• New Concept: Creation of a 'Dual Technology Roadmap' for both civil and military requirements.नवीन संकल्पना: नागरी आणि लष्करी अशा दोन्ही गरजांसाठी 'दुहेरी तंत्रज्ञान आराखडा' (Dual Technology Roadmap) ची निर्मिती.
• Unveiled Documents: 'Compendium of Technology Imperatives, Problems Statements and Future Concepts' and 'Swavlamban 5.0' documents.अनावरित दस्तऐवज: 'Compendium of Technology Imperatives, Problems Statements and Future Concepts' आणि 'Swavlamban 5.0' दस्तऐवज.

Mains angleमुख्य परीक्षेसाठी

1. Objective of Atmanirbharata 2.0: To end import dependence on advanced technology, critical raw materials (e.g., Rare Earth elements), and 'Buyer Nominated Equipment' following the success of the first phase.आत्मनिर्भरता २.० चा उद्देश: पहिल्या टप्प्यातील यशानंतर प्रगत तंत्रज्ञान, क्रिटिकल कच्चा माल (उदा. दुर्मिळ मृदा घटक/Rare Earths) आणि 'बायर नॉमिनेटेड इक्विपमेंट' वरील आयात अवलंबित्व संपवणे.
2. Dual Technology Roadmap: Prioritising the development of technology usable in both civil and military sectors.दुहेरी तंत्रज्ञान आराखडा (Dual Technology Roadmap): नागरी आणि लष्करी दोन्ही क्षेत्रांत वापरता येणाऱ्या तंत्रज्ञानाचा प्राधान्याने विकास करणे.
3. Inter-Service Jointness: Utilizing common technologies across the Army, Navy, Air Force, and Coast Guard.त्रिदल सामायिकीकरण (Inter-Service Jointness): भूदल, नौदल, हवाई दल आणि तटरक्षक दल या सर्वांमध्ये समान तंत्रज्ञानाचा वापर करणे.
4. Role of Private Sector in R&D: Establishing a funding mechanism for high-risk, high-reward projects due to the private sector's higher risk-taking capacity.R&D मधील खाजगी क्षेत्राची भूमिका: खाजगी क्षेत्राची जोखीम घेण्याची क्षमता जास्त असल्याने उच्च जोखीम-उच्च परतावा (High-risk, High-reward) प्रकल्पांसाठी निधी व्यवस्था उभारणे.
5. Role of iDEX: Achieving technology indigenisation in quantum technology, artificial intelligence (AI), and autonomous systems through start-ups and MSMEs.iDEX ची भूमिका: स्टार्ट-अप्स आणि MSMEs द्वारे क्वांटम तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) व स्वायत्त प्रणालींमध्ये तंत्रज्ञान स्वदेशीकरण साधणे.

Key termsमहत्त्वाचे शब्द

iDEX · Innovations for Defence Excellence

An initiative of the Government of India to promote innovation and start-ups in the defence and space sectors.संरक्षण आणि अंतराळ क्षेत्रात नावीन्यता व नवउद्योजकांना (Start-ups) प्रोत्साहन देण्यासाठी भारत सरकारचा उपक्रम.

दुहेरी तंत्रज्ञान आराखडा · Dual Technology Roadmap

A roadmap to develop technology useful for applications in both civilian and military sectors.नागरी (Civilian) आणि लष्करी (Military) अशा दोन्ही क्षेत्रांतील वापरासाठी उपयुक्त असणाऱ्या तंत्रज्ञानाचा विकास करण्याचा आराखडा.

AoN · Acceptance of Necessity

Initial approval given by the Ministry of Defence to initiate the formal procurement process.संरक्षण मंत्रालयाकडून औपचारिक खरेदी प्रक्रिया सुरू करण्यासाठी दिली जाणारी प्राथमिक मंजुरी.